Η Μεσαία Τάξη ως Καθρέφτης της Δημοκρατίας

Η Μεσαία Τάξη ως Καθρέφτης της Δημοκρατίας

Εισαγωγή

Είναι σημαντικό να κατανοεί κανείς τη θέση στην οποία βρίσκεται αλλά και τη θέση στην οποία θέλει να μεταβεί. Σε αυτή τη διεργασία η πυξίδα αποτελεί σημαντικό εργαλείο προσανατολισμού. Είναι όμως αρκετά εύκολο να την χειριστεί κανείς; Να την χειριστεί όχι τόσο ως όργανο με την υλική του μορφή, με τη φυσική του υπόσταση, αλλά ως μέσο στην προσπάθειά να χαράξει πορεία. Να χαράξει την ασφαλέστερη πορεία, όποιο «καράβι» κι αν κυβερνά.

Σε μερικές ημέρες θα κατατεθεί το προσχέδιο του προϋπολογισμού, του ετήσιου σχεδίου εσόδων και εξόδων του κράτους.

Σε ελεύθερη μετάφραση είναι κάτι σαν το «οικογενειακό excel» όπου προβλέπει πόσα λεφτά αναμένεται να εισπραχθούν (φόροι, επιδοτήσεις, δάνεια κ.λπ.) και πού θα ξοδευτούν (μισθοί, συντάξεις, επενδύσεις, άμυνα, υγεία, παιδεία κ.λπ.). Είναι ο τρόπος με τον οποίο η κυβέρνηση αυτοδεσμεύεται για το πώς σκοπεύει να διαχειριστεί το δημόσιο χρήμα την επόμενη χρονιά.

Πιο ποιητικά θα μπορούσαμε να πούμε πώς είναι η προσπάθεια να βάλει κανείς τάξη στα όνειρα και μέτρο στις ανάγκες ενός ολόκληρου λαού.

Ως εκ τούτου εάν υποθέσουμε ότι η κοινωνία μας διαγράφει μια πορεία στον χρόνο, μια πορεία με στόχο ένα ασφαλέστερο μέλλον για τα παιδιά μας, αυτοδίκαια τίθεται το ερώτημα.

Ποιοι είναι εκείνοι οι παράγοντες που μπορούν να βοηθήσουν προς αυτή την κατεύθυνση;
Πώς μπορούμε να μετρήσουμε, να ορίσουμε σε ποιο σημείο βρισκόμαστε και πού θέλουμε να «πάμε»(;) ώστε να γνωρίζουμε εάν βρισκόμαστε στο σωστό ή στο λάθος καράβι; Εάν διαθέτουμε τον σωστό ή τον λάθος καπετάνιο; Εάν συμπλέουμε εν τέλει;

Αυτή η αναζήτηση μάλλον αποτελεί διαχρονικό θέμα στις κοινωνίες. Για παράδειγμα, ο Αριστοτέλης στο έργο του «Πολιτικά» διατύπωσε μια ιδέα που σήμερα μοιάζει ιδιαίτερα επίκαιρη.

«ἡ γὰρ μέση πολιτεία μάλιστα διασῴζει τὰς πολιτείας»

Δηλαδή, συσχέτισε την κοινωνική διαστρωμάτωση ως προς τη λειτουργία της πολιτείας. Ίσως αυτό που ο Αριστοτέλης αποκαλεί «μέση πολιτεία» δεν είναι μόνο αριθμοί, είναι ισορροπία!

Μια ισορροπία η οποία επιτυγχάνεται εάν η μεσαία τάξη υπερτερεί συντριπτικά σε σχέση με τις υπόλοιπες κοινωνικές διαστρωματώσεις σε μια κοινωνία.

Είναι σαφές πως οι πλούσιοι συχνά απομακρύνονται από το κοινό συμφέρον και οι φτωχοί αντιμετωπίζουν αβεβαιότητα, απειλώντας τη δημοκρατία. Η μεσαία τάξη λειτουργεί ως πυλώνας μετριοπάθειας και κοινωνικής συνοχής. Ως το αντίβαρο των δυο άκρων.

Πώς όμως μπορούμε να μετρήσουμε την «υγεία» της μεσαίας τάξης; Την στιβαρότητα του αντίβαρου;

Για τούτο τον σκοπό δημιουργήσαμε ένα δείκτη μέτρησης της μεσαίας τάξης (Middle Class Index).

Τι είναι ο Middle Class Index

Στόχος μας είναι να κατανοήσουμε αν μια κοινωνία είναι πραγματικά σταθερή και δημοκρατική. Προσπαθούμε πρωτίστως να ορίσουμε τη θέση μιας δημοκρατίας σε σχέση με την «μέση πολιτεία» και ακολούθως να μελετήσουμε πιθανούς τρόπους εξέλιξής της.

Για τούτο το σκοπό θεωρούμε ότι δεν αρκεί να δούμε μόνο το ΑΕΠ, τον προϋπολογισμό ή το μέσο εισόδημα όπως το παρουσιάζει η εκάστοτε κυβέρνηση.

Σκεφτήκαμε να μελετήσουμε δυο δεδομένα.

Πώς εξελίσσεται το διάμεσο εισόδημα[1], δηλαδή τι κερδίζει ο «μέσος» πολίτης.
Πόσο εκτεταμένη είναι η μεσαία τάξη, δηλαδή τι ποσοστό του πληθυσμού βρίσκεται στο εύρος 75%–200% του διάμεσου εισοδήματος (σύμφωνα με τον ορισμό του ΟΟΣΑ)[2].

Οπότε δημιουργήσαμε τους παρακάτω δείκτες.

MIGR (Median Income Growth Rate) μας δείχνει πώς εξελίσσεται το διάμεσο εισόδημα.
MCEI (Middle Class Expansion Index) μας δείχνει πόσο «μεγάλη» είναι η μεσαία τάξη.

Συνδυάζοντας τους δυο δείκτες που προαναφέραμε δημιουργήσαμε τον MiddleClass Index:

Ακολούθως θα μελετήσουμε τους δείκτες που έχουμε δημιουργήσει προσπαθώντας να δούμε τι συμπεράσματα μπορούν να εξαχθούν.

Η Ελλάδα από το 2015 έως το 2024

Πάμε να εξετάσουμε τη δεκαετία 2015 έως 2024.

Παρατηρούμε ότι το διάμεσο εισόδημα αυξήθηκε από ~9.500 € το 2015 σε ~12.850 € το 2024. Οι ετήσιοι ρυθμοί αύξησης (MIGR) ήταν συχνά υψηλοί, ξεπερνώντας το +5%, όμως η μεσαία τάξη έμεινε περιορισμένη στο ~30% του πληθυσμού, δηλαδή πολύ κάτω από τον μέσο όρο ανεπτυγμένων χωρών[3].

Γράφημα 1: Εξέλιξη διάμεσου εισοδήματος (2015–2024)

Τοποθετώντας τα δεδομένα στον δείκτη μας MCEI (Middle Class Index) παρατηρούμε πώς ο δείκτης σταθεροποιήθηκε γύρω στο 0,58 την περίοδο 2017 έως 2023. Το 2024 με χαμηλότερη αύξηση εισοδήματος (+2,8%), μειώθηκε στο 0,36.

Γράφημα 2: MiddleClass Index Ελλάδας (2015–2024)

Δηλαδή παρατηρούμε ότι η Ελλάδα βελτίωσε το εισόδημα του μέσου πολίτη, αλλά δεν κατόρθωσε να αυξήσει το «πλάτος» της μεσαίας τάξης.

Για τον σκοπό αυτό κρίνουμε σκόπιμο να μελετήσουμε τι θα συμβεί εάν αυξηθεί ή μειωθεί η μεσαία τάξη.

Σενάρια για το μέλλον

Πάμε να δούμε τι θα συμβεί αν η μεσαία τάξη αλλάξει μέγεθος;

Σενάριο στασιμότητας (30%). Ο δείκτης παραμένει γύρω στο 0,43 , κάτω από το ουδέτερο όριο 0,5 (ουδέτερο επίπεδο).

Σενάριο διεύρυνσης (40%). Ο δείκτης στο 0,52–0,67, σχεδόν όμοιο με αυτό των ΗΠΑ (όπως θα το δούμε ακολούθως – Case Studies).

Σενάριο ισχυρής διεύρυνσης (50%). Ο δείκτης στο 0,60–0,75, ξεπερνά αυτό των ΗΠΑ και της Κίνας όπου θα δούμε παρακάτω[4](Case Studies).

Γράφημα 3: Σενάρια 30%–40%–50% για την Ελλάδα

Γράφημα 4: Συγκριτικός MiddleClass Ελλάδας–ΗΠΑ–Κίνα

Ο κίνδυνος ανάπτυξης μέσω συρρίκνωσης

Το πιο ανησυχητικό σενάριο είναι η συρρίκνωση. Αν η μεσαία τάξη πέσει στο 20%, ο δείκτης βυθίζεται στο 0,30. Αυτό σημαίνει «διπλή» Ελλάδα, λίγοι πλούσιοι, πολλοί φτωχοί. Η κοινωνία χάνει τον σταθεροποιητικό της άξονα, τη μεσαία τάξη δηλαδή.

Τι σημαίνει πολιτικά και οικονομικά

Για την οικονομία σημαίνει σίγουρα λιγότερη κατανάλωση, περισσότερη ανισότητα, χαμηλότερα φορολογικά έσοδα. Για την κοινωνία αυξημένη ανασφάλεια, μείωση κοινωνικής κινητικότητας. Για την πολιτική, μεγαλύτερος κίνδυνος πόλωσης και ενίσχυση ακραίων φωνών.

Ο Αριστοτέλης μάλλον το είχε προβλέψει. Μια πόλη με κυρίαρχη μεσαία τάξη είναι σταθερή! Χωρίς αυτήν, η δημοκρατία διολισθαίνει σε ακρότητες.

Διεθνή Παραδείγματα (Case Studies)

ΗΠΑ: Σταδιακή συρρίκνωση

Από το 1970 έως σήμερα, η μεσαία τάξη μειώθηκε από ~60% στο ~50% του πληθυσμού (Pew Research)[5]. Παρά την οικονομική ανάπτυξη, οι μισθοί της μεσαίας τάξης έμειναν στάσιμοι. Οπότε τι έχουμε; Πολιτικά αυξημένη πόλωση, άνοδος λαϊκισμού και δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς.

Κίνα: Ραγδαία διεύρυνση

Από 5% του πληθυσμού το 1990, η μεσαία τάξη εκτινάχθηκε σε >40% το 2020. Οικονομικά η κατανάλωση της μεσαίας τάξης έγινε βασικός μοχλός ανάπτυξης. Πολιτικά σταθεροποίηση του καθεστώτος.

Τι θα μπορούσαν να σημαίνουν τα παραδείγματα που μελετήσαμε για την Ελλάδα;

Οι ΗΠΑ δείχνουν τον κίνδυνο. Πλούτος χωρίς πλάτος, χωρίς διαμοιρασμό οδηγεί σε κοινωνική πόλωση. Η Κίνα δείχνει τη δυναμική διεύρυνση της μεσαίας τάξης η οποία οδηγεί σε ανάπτυξη[6].

Συμπέρασμα

Η Ελλάδα βρίσκεται σε σταυροδρόμι. Είτε θα επενδύσει στη διεύρυνση της μεσαίας τάξης μέσα από φορολογικές ελαφρύνσεις, στήριξη μικρομεσαίων επιχειρήσεων, πρόσβαση στην εκπαίδευση και μείωση ανισοτήτων με παράλληλη απονομή δικαιοσύνης, είτε θα δει τον δείκτη της να κατρακυλά μαζί με υπογεννητικότητα που ήδη τη μαστίζει.

Η μοίρα της δημοκρατίας μας δεν θα κριθεί μόνο στα εισοδήματα, θα κριθεί στο αν μπορούμε να μεγαλώσουμε το παραγωγικό κοινωνικό κέντρο βάρους! Την «παραγωγική μέση πολιτεία»!

Πηγές Δεδομένων

ΕΛΣΤΑΤ, Έρευνα Εισοδήματος & Συνθηκών Διαβίωσης (EU-SILC): statistics.gr
Eurostat, Income distribution and poverty: Eurostat
OECD, Income Distribution Database (IDD): OECD Stats
OECD (2019), Under Pressure: The Squeezed Middle Class: OECD Report
World Bank, Poverty & Inequality Platform (PIP): World Bank – PIP
Pew Research Center – The American Middle Class is Losing Ground: Pew Research
McKinsey Global Institute – Mapping China’s middle class: McKinsey

[1] Το διάμεσο εισόδημα είναι το εισόδημα εκείνου που βρίσκεται ακριβώς στη μέση της κατανομής των εισοδημάτων. Προσοχή δεν είναι ο μέσος όρος.

[2] ΕΛΣΤΑΤ, Έρευνα Εισοδήματος & Συνθηκών Διαβίωσης (EU-SILC): statistics.gr (Ο ΟΟΣΑ ορίζει συχνά ως “μεσαίο εισοδηματικό” εύρος το διάστημα 75 % έως 200 % του διάμεσου διαθέσιμου εισοδήματος ενός νοικοκυριού) Πηγή

[3] Eurostat, Income distribution and poverty Eurostat

[4] Για να μπορέσουμε να δούμε συγκριτικά τον MiddleClass Index έχουμε «τρέξει» τον αλγόριθμό μας και για τις ΗΠΑ και την Κίνα μόνο για το έτος 2024.

[5] Mελέτη του Pew Research Center

[6] Δεν ξέρουμε όμως εάν η ανάπτυξη θα είναι ανθεκτική ή παροδική.