Η αγορά της τιμιότητας και της ευθύνης
«Η αντικειμενικότητα είναι ένα όνειρο, η τιμιότητα είναι ένα καθήκον[1]» διάβασα σ’ ένα βιβλίο Κυριακή βράδυ! Ουάου σκέφτηκα!
Υπάρχει σίγουρα μια βολική ψευδαίσθηση που διατρέχει τόσο την οικονομία όσο και την πολιτική. Μια ψευδαίσθηση ότι οι μηχανισμοί λειτουργούν «αντικειμενικά», ότι η αγορά αυτορυθμίζεται και η δημοκρατία αυτοδιορθώνεται. Ότι, αν βρε παιδί μου αφήσουμε τα πράγματα να κυλήσουν, θα καταλήξουν με κάποιο μαγικό τρόπο στο σωστό σημείο.
Αμ δε! Δεν θα καταλήξουν!
Γιατί ούτε η αγορά, ούτε η πολιτική είναι ουδέτερα πεδία. Είναι χώροι ισχύος! Κι όπου υπάρχει ισχύς, υπάρχει κι η επιβεβλημένη προπαγάνδα (κοινωνικά δίκτυα κλπ..).
Τι έχουμε μάθει; Να κοιτάμε τα πλεονάσματα! Να μετράμε την επιτυχία μ’ αριθμούς!
Ο καταναλωτής οφείλει να «κερδίζει», ο παραγωγός οφείλει να «κερδίζει» και το σύστημα οφείλει να μας «δουλεύει»!
Αλλά για σκεφτείτε το λίγο. Μήπως το πιο επικίνδυνο άλλοθι είναι «ότι η αποτελεσματικότητα ισοδυναμεί με δικαιοσύνη!»
Κι αυτό διότι μια αγορά μπορεί να είναι αποδοτική και ταυτόχρονα βαθιά άδικη. Μπορεί να παράγει πλεονάσματα βασισμένα σε μισές αλήθειες.
Οπότε κάπου εδώ αρχίζει η αμηχανία. Διότι εάν παραδεχτούμε ότι η αγορά δεν είναι αντικειμενική, τότε κάποιος πρέπει να θέσει τους κανόνες! Σωστά;
Ποιος όμως πρέπει να θέτει τους κανόνες; Μα φυσικά η πολιτική!
Όχι, ως σύνθημα, αλλά ως ευθύνη! Θα πρέπει να περιορίζει την ασυμμετρία της πληροφόρησης (social,αλγόριθμοι,κλπ…), να επιβάλλει διαφάνεια, να δημιουργεί και να προστατεύει πολίτες κι όχι πελάτες!
Ως εκ των ανωτέρω έρχεται μια άβολη αλήθεια! Όταν η πολιτική αποσύρεται στο όνομα της «ελευθερίας της αγοράς», δεν έχουμε λιγότερη παρέμβαση, έχουμε περισσότερη αυθαιρεσία!
Στην καθημερινότητα εναλλάσσουμε ρόλους χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Ως πελάτες θέλουμε χαμηλές τιμές, ως πολίτες θέλουμε δίκαιους κανόνες.
Το πρόβλημα είναι ότι το σύστημα μας ενθαρρύνει να σκεφτόμαστε μόνο ως πελάτες. Να κυνηγάμε την «ευκαιρία», ακόμα κι όταν αυτή στηρίζεται σε κάτι που, ως κοινωνία, θα έπρεπε να απορρίπτουμε.
Έτσι σιγά σιγά η αγορά διαμορφώνει την πολιτική κι όχι το αντίστροφο, όπως θα έπρεπε να συμβαίνει.
Η αγορά δεν αποτυγχάνει επειδή κάποιοι κερδίζουν πολλά. Αποτυγχάνει όταν τα κέρδη αυτά προκύπτουν μέσα από παραπλάνηση.
Όταν η πληροφορία γίνεται εργαλείο χειραγώγησης (social,αλγόριθμοι,κλπ…). Όταν η τιμή αποσυνδέεται από την πραγματική αξία, όταν η εμπιστοσύνη αντικαθίσταται από τεχνικές επιρροής. Τότε δεν έχουμε ελεύθερη αγορά, έχουμε μια καλά οργανωμένη ψευδαίσθηση.
Αν θέλουμε να μιλήσουμε, όχι με συνθήματα αλλά με ευθύνη, ο ορισμός πρέπει να αλλάξει!
Η αγορά λειτουργεί σωστά όχι όταν τα πλεονάσματα είναι μεγάλα, αλλά όταν προκύπτουν χωρίς παραπλάνηση.
Αυτό δεν είναι απλώς οικονομικό κριτήριο. Είναι πολιτική επιλογή! Γιατί προϋποθέτει θεσμούς που λειτουργούν, κανόνες που εφαρμόζονται, πολίτες που δεν παραιτούνται από την κρίση τους.
Τελικά αναλογιζόμενος τα λόγια του Salvemini η αντικειμενικότητα μπορεί να είναι όνειρο, η τιμιότητα όμως είναι απόφαση καθημερινή, απόφαση πολιτική, απόφαση συλλογική!
Στο τέλος η ερώτηση δεν είναι αν η αγορά παράγει πλεονάσματα, είναι αν η κοινωνία αντέχει τον τρόπο με τον οποίο αυτά παράγονται.
Γιατί μια αγορά χωρίς τιμιότητα δεν είναι απλώς άδικη, είναι επικίνδυνη! Γιατί στο τέλος της ημέρας το ερώτημα δεν είναι ποιος κέρδισε περισσότερα, είναι αν αυτό που κέρδισε το άξιζε ή το έκλεψε;
[1] Gaetano Salvemini
